Trẻ em có cần bổ sung sắt không? Độ tuổi nào cần nhiều sắt nhất?

Trẻ em có cần bổ sung sắt không?

Có, trẻ em cần sắt để phát triển, nhưng không phải trẻ nào cũng cần uống thêm sắt dạng viên, siro hoặc nhỏ giọt. Điểm quan trọng cần phân biệt là: trẻ nào cũng cần đủ sắt qua chế độ ăn, còn việc dùng thực phẩm bổ sung sắt nên dựa trên độ tuổi, chế độ bú/ăn, nguy cơ thiếu sắt và chỉ định của bác sĩ.

Sắt là khoáng chất cần thiết để cơ thể tạo hemoglobin – protein trong hồng cầu giúp vận chuyển oxy đi khắp cơ thể. Sắt cũng liên quan đến tăng trưởng, phát triển thần kinh, hoạt động cơ bắp và một số chức năng tế bào khác.

Ở trẻ nhỏ, thiếu sắt không chỉ gây mệt mỏi hay xanh xao. Thiếu sắt kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, học tập và phát triển nhận thức. NIH cũng ghi nhận trẻ thiếu máu do thiếu sắt có thể gặp khó khăn trong học tập.

Độ tuổi nào cần bổ sung sắt nhiều nhất?

Nếu xét theo nhu cầu sắt khuyến nghị mỗi ngày, nhóm cần nhiều sắt nổi bật gồm:

Theo NIH Office of Dietary Supplements, bé 7–12 tháng cần 11 mg sắt/ngày, cao hơn nhiều so với giai đoạn 0–6 tháng. Đây là giai đoạn dự trữ sắt từ lúc sinh bắt đầu giảm, trong khi tốc độ tăng trưởng vẫn nhanh. Với trẻ lớn hơn, nữ tuổi dậy thì 14–18 tuổi cần 15 mg/ngày, là mức cao nhất trong nhóm trẻ em và thanh thiếu niên thông thường do có thêm mất sắt qua kinh nguyệt.

Nói dễ hiểu:
Nếu là trẻ nhỏ: giai đoạn 6–12 tháng rất cần chú ý sắt.
Nếu là trẻ vị thành niên: bé gái tuổi dậy thì là nhóm cần nhiều sắt nhất.

Vì sao trẻ 6–12 tháng dễ thiếu sắt?

Trong những tháng đầu đời, trẻ sinh đủ tháng thường có một lượng sắt dự trữ từ mẹ. Tuy nhiên, khi trẻ lớn nhanh, lượng sắt dự trữ này giảm dần. NIH cho biết đến khoảng 6–9 tháng, trẻ sinh đủ tháng có thể bị thiếu sắt nếu không ăn thực phẩm giàu sắt hoặc không dùng sữa công thức có bổ sung sắt.

CDC khuyến nghị khi trẻ bắt đầu ăn dặm, nên ưu tiên các thực phẩm giàu sắt như ngũ cốc ăn dặm tăng cường sắt, thịt, đậu, đậu lăng, đậu phụ và rau lá xanh đậm. Kết hợp nguồn sắt thực vật với thực phẩm giàu vitamin C như cam, dâu, cà chua, bông cải xanh có thể giúp hấp thu sắt tốt hơn.

Trẻ bú mẹ hoàn toàn có cần bổ sung sắt không?

Với trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ phần lớn, Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị trẻ sinh đủ tháng có thể cần bổ sung sắt đường uống 1 mg/kg/ngày từ 4 tháng tuổi cho đến khi trẻ ăn đủ thực phẩm chứa sắt như ngũ cốc tăng cường sắt hoặc thực phẩm ăn dặm giàu sắt.

Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự tính liều và tự bổ sung kéo dài. Việc bổ sung cần dựa trên tình trạng của trẻ, chế độ ăn, cân nặng và tư vấn từ bác sĩ nhi khoa.

Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân có cần sắt nhiều hơn không?

Có thể. Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có biến chứng trong thai kỳ/sau sinh thường có nguy cơ thiếu sắt cao hơn. AAP lưu ý trẻ sinh non hoặc nhẹ cân bú mẹ có thể cần bổ sung sắt sớm hơn. NIH cũng tổng hợp rằng trẻ sinh non bú mẹ thường được khuyến nghị bổ sung sắt khoảng 2 mg/kg/ngày từ 1 đến 12 tháng tuổi, tùy đánh giá y khoa.

Với nhóm này, cha mẹ càng không nên tự mua sắt cho trẻ dùng theo cảm tính, vì liều bổ sung cần được cá nhân hóa.

Trẻ uống sữa công thức có cần bổ sung sắt không?

Nếu trẻ dùng sữa công thức có tăng cường sắt, nhiều trường hợp đã được cung cấp đủ sắt trong năm đầu đời. NIH cho biết sữa công thức tiêu chuẩn có chứa khoảng 10–12 mg sắt/L có thể đáp ứng nhu cầu sắt của trẻ trong năm đầu.

Tuy nhiên, nếu trẻ ăn uống kém, sinh non, nhẹ cân, có bệnh lý tiêu hóa, thiếu máu hoặc có dấu hiệu nghi ngờ thiếu sắt, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá.

Dấu hiệu trẻ có thể thiếu sắt

Thiếu sắt giai đoạn đầu có thể không biểu hiện rõ. Khi thiếu sắt tiến triển thành thiếu máu thiếu sắt, trẻ có thể có các dấu hiệu như:

• Da xanh xao, môi nhợt
• Dễ mệt, ít năng lượng
• Kém tập trung, học tập giảm sút
• Chán ăn
• Dễ cáu gắt
• Tim đập nhanh, hụt hơi khi vận động
• Hay ốm vặt hơn do miễn dịch suy giảm

NIH ghi nhận thiếu máu do thiếu sắt có thể gây mệt mỏi, thiếu năng lượng, khó tập trung, giảm trí nhớ và làm trẻ kém chống đỡ với nhiễm trùng hơn.

Những nhóm trẻ dễ thiếu sắt hơn

Một số nhóm trẻ cần được chú ý nhiều hơn:

1. Trẻ 6–24 tháng, đặc biệt là trẻ ăn dặm ít thực phẩm giàu sắt.
2. Trẻ bú mẹ hoàn toàn sau 4–6 tháng nhưng chưa ăn đủ thực phẩm chứa sắt.
3. Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân.
4. Trẻ uống quá nhiều sữa bò, ăn ít thịt cá, ít đậu, ít thực phẩm giàu sắt.
5. Trẻ kén ăn, ăn chay hoặc ăn chủ yếu thực vật. NIH lưu ý người ăn chế độ chủ yếu thực vật có thể cần gần gấp đôi lượng sắt khuyến nghị vì sắt không heme từ thực vật hấp thu kém hơn sắt heme từ thực phẩm động vật.
6. Bé gái tuổi dậy thì, đặc biệt nếu kinh nguyệt nhiều.
7. Trẻ có bệnh lý tiêu hóa, kém hấp thu hoặc mất máu kéo dài.

Có nên tự mua sắt cho trẻ uống không?

Không nên tự ý bổ sung sắt liều cao cho trẻ nếu chưa có chỉ định. Sắt cần thiết, nhưng quá nhiều sắt có thể gây buồn nôn, đau bụng, táo bón, tiêu chảy; liều rất cao có thể gây ngộ độc nguy hiểm. NIH cảnh báo các sản phẩm chứa sắt cần để xa tầm tay trẻ em vì quá liều sắt là một nguyên nhân quan trọng gây ngộ độc nặng ở trẻ nhỏ.

Giới hạn tối đa sắt mỗi ngày từ tất cả nguồn đối với trẻ là: 40 mg/ngày cho trẻ từ 0–13 tuổi và 45 mg/ngày cho thanh thiếu niên 14–18 tuổi, trừ trường hợp bác sĩ kê liều điều trị trong thời gian nhất định.

Cách bổ sung sắt an toàn cho trẻ

Trước tiên, hãy ưu tiên thực phẩm giàu sắt trong bữa ăn hằng ngày:

• Sắt heme, dễ hấp thu hơn: thịt đỏ, thịt gia cầm, cá, hải sản.
• Sắt không heme: đậu, đậu lăng, đậu phụ, rau lá xanh đậm, ngũ cốc tăng cường sắt, các loại hạt.
• Kết hợp vitamin C: cam, kiwi, dâu, ổi, cà chua, bông cải xanh, ớt chuông để hỗ trợ hấp thu sắt không heme.

Nếu trẻ cần dùng sắt dạng bổ sung, nên dùng theo hướng dẫn của bác sĩ về loại sắt, liều lượng, thời điểm uống và thời gian dùng. Không nên dùng chung sắt với canxi hoặc sữa ngay cùng thời điểm vì canxi có thể cản trở hấp thu sắt; NIH khuyến nghị nên tách thời điểm dùng canxi và sắt nếu đang dùng dạng bổ sung.

Khi nào nên đưa trẻ đi kiểm tra thiếu sắt?

Cha mẹ nên cho trẻ đi khám nếu trẻ có dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, xanh xao, biếng ăn, chậm tăng cân, giảm tập trung, hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao như sinh non, nhẹ cân, bú mẹ hoàn toàn kéo dài nhưng ăn dặm kém. AAP cũng khuyến nghị trẻ nên được sàng lọc thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt lúc 12 tháng tuổi.

Xét nghiệm thường được cân nhắc gồm công thức máu, hemoglobin và ferritin. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể đánh giá thêm tình trạng viêm hoặc các nguyên nhân thiếu máu khác, vì không phải mọi trường hợp thiếu máu đều do thiếu sắt.

Kết luận: Trẻ em có cần bổ sung sắt không?

Trẻ em cần đủ sắt, nhưng không phải trẻ nào cũng cần uống sắt bổ sung. Giai đoạn cần đặc biệt chú ý là 6–12 tháng tuổi, vì nhu cầu sắt tăng nhanh khi dự trữ sắt từ lúc sinh giảm dần. Ở trẻ lớn hơn, bé gái tuổi dậy thì là nhóm có nhu cầu sắt cao nhất do tăng trưởng và mất máu qua kinh nguyệt.

Cách tốt nhất là xây dựng chế độ ăn giàu sắt, kết hợp vitamin C để tăng hấp thu, theo dõi dấu hiệu thiếu sắt và đưa trẻ đi kiểm tra khi có nguy cơ. Với sắt dạng viên, siro hoặc nhỏ giọt, cha mẹ nên dùng theo hướng dẫn chuyên môn, vì bổ sung đúng có lợi nhưng bổ sung sai liều có thể gây hại.

Nguồn tham khảo

1. NIH – Office of Dietary Supplements: Iron Fact Sheet for Consumers
2. CDC – Iron | Infant and Toddler Nutrition
3. American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org – Vitamin & Iron Supplements for Babies
4. NIH – Office of Dietary Supplements: Iron Fact Sheet for Health Professionals
5. WHO – Daily iron supplementation in children 6–23 months of age